Bacteriën in de koffiemachine: 35 tot 67 geslachten in het lekbakje

Trek het bakje onder een capsulemachine vandaan die een jaar heeft gedraaid en er komt geen droge gemalen koffie uit. Het is drab: nat, donker en al sinds het laatste kopje op kamertemperatuur. Een team van het Cavanilles Institute of Biodiversity and Evolutionary Biology in Valencia sequencete die drab uit tien machines en publiceerde de uitkomst in 2015 in Scientific Reports. Het aantal bacteriën in de koffiemachine liep van 35 tot 67 geslachten per monster. Voor dat artikel had niemand er systematisch naar gekeken.

Wat er in tien machines leefde

Negen van de tien waren doodgewone apparaten, thuis en op kantoor, die al minstens een jaar in bedrijf waren. Het ging om de Essenza, de Pixie, de CityZ en de Inissia. Het gemelde gebruik liep van 2 tot 20 keer per dag, van een rustig huishouden tot een drukke kantoorgang. Geen ervan was uitgekozen omdat hij verwaarloosd werd. Het waren simpelweg machines die mensen gebruikten.

De tiende was splinternieuw en stond er voor een heel andere vraag. Wat het team telkens bemonsterde was het vocht in de bak voor gebruikte capsules: de vloeistof die uit een verbruikte capsule loopt, zich verzamelt in de bak eronder en daar blijft staan tot iemand zich herinnert dat die bak bestaat.

Waarom het lekbakje 35 tot 67 geslachten herbergt

De methode was een telling en geen kweek. Het team sequencete 16S rRNA-amplicons over het V1-V3-gebied op een Ion PGM, een techniek die leest welk DNA aanwezig is in plaats van af te wachten wat er op een plaatje opkomt. Dat onderscheid telt, want kweken vindt de organismen die laboratoriumomstandigheden prettig vinden en mist het grootste deel van de rest. De totalen per monster kwamen uit tussen 35 en 67 geslachten.

Twee namen doken bijna overal op. Enterococcus en Pseudomonas waren matig tot sterk aanwezig in negen van de tien geanalyseerde monsters. Stenotrophomonas, Sphingobacterium en Acinetobacter kwamen vaak genoeg langs om als vaste gasten te gelden, met Coprococcus, Paenibacillus en Agrobacterium lager op de lijst. De volledige tabellen staan open access, en juist de spreiding tussen de machines verrast: geen twee bakjes hielden dezelfde gemeenschap.

Cafeïne houdt niets tegen

De aanname die als eerste mag sneuvelen is dat cafeïne steriliseert wat het aanraakt. Het artikel zegt het droog: het cafeïnegehalte voorkomt niet dat een rijke bacteriële biodiversiteit het koffievocht snel koloniseert. Bacteriële diversiteit in die bak wordt dus niet afgeremd door de stof waarvan zowat iedereen aanneemt dat die remt.

Sommige bacteriën doen meer dan de stof verdragen. Pseudomonas putida CBB5 werd geïsoleerd uit een bodemmonster in Coralville, Iowa, door gericht te selecteren op microben die cafeïne als enige koolstof- en stikstofbron konden gebruiken. CBB5 kwam uit de grond en niet uit iemands keuken, dus het is niet het organisme dat in de bak zit. Wat het laat zien is waartoe het geslacht in staat is zodra cafeïne het enige op het menu is. Het team in Valencia ging dezelfde kant op met de eigen gemeenschappen en noemde ze mogelijke aanjagers van decafeïnering en bioremediatie.

Hoe snel een nieuwe machine volloopt

De tiende machine beantwoordde de vraag die niemand over een nieuw apparaat stelt: hoelang blijft het nieuw. De vroege monsters werden gedomineerd door pioniers als Pantoea, de opportunisten die als eerste arriveren en het terrein niet vasthouden. Binnen enkele weken was de gemeenschap opgeschoven richting koffie-aangepaste taxa, de organismen die echt kunnen leven van verbruikte koffie.

De soortenrijkdom daalde significant na 14 dagen, bij een t-toets p-waarde van 0,039. Die daling is successie en geen hygiëne: een vroege vrijheid-blijheid die versmalt tot wat het best bij de habitat past. Alle losse onderdelen werden op dag 28 eenmalig met kraanwater afgespoeld, en de gemeenschap rijpte rustig door. Eén spoelbeurt is geen reset, ongeveer de les die ontkalkingsintervallen geven over de minerale kant van dezelfde machine.

Waar het koffiezetapparaat schoonmaken meestal ophoudt

De aanbeveling van de auteurs is smal, en vooral interessant om wat ze weglaat. Onderhoud hoort bacteriostatische middelen te gebruiken en contact tussen het koffievocht en andere delen van de machine te vermijden, zodat de drank niet besmet raakt. Geen product, geen dosering, geen schema. De tweede helft weegt het zwaarst: ze beschrijven residu dat zich verplaatst, en dat is iets anders dan residu dat er simpelweg staat, en weer iets anders dan de problemen waar de zettemperatuur meestal de schuld van krijgt.

De meeste schoonmaakroutines zijn gebouwd rond kalk. Elke paar maanden ontkalken, het programma draaien, klaar. Dat is de minerale helft van het werk, en het doet helemaal niets voor een bak koffiedik die in zijn eigen vocht staat. Een capsulemachine maakt dat makkelijk te missen, want het bakje zit achter een klepje en geeft geen enkel signaal tot het overloopt.

Het koffiezetapparaat schoonmaken en bij de boiler stoppen laat het natste deel van het ding onaangeroerd. Trek het lekbakje vanavond naar buiten in plaats van de eerstvolgende keer dat het morst, en kijk wat er onderin staat. Staat daar vloeistof, dan staat die er sinds het laatste kopje op kamertemperatuur. Leeg hem, spoel hem om en laat hem drogen voordat hij teruggaat.

Iets wat een schone machine verdient?

Een machine die geleegd en gedroogd wordt, verdient iets beters dan wat er toevallig in de supermarkt lag. Santo Café brandt een single origin uit Mexico voor precies zo'n ochtend, als hele boon of gemalen, in een platte terracotta pouch met een rits die de rest van de zak in fatsoenlijke staat houdt. Zet hem op een dag dat het bakje schoon is en de machine is niet langer de variabele.