Waterhardheid bepaalt wanneer je koffiezetapparaat kalk aanzet

In het instellingenmenu van vrijwel elk koffiezetapparaat dat in Europa verkocht wordt staat een waarde voor waterhardheid, meestal nog precies zoals de fabriek hem heeft achtergelaten. Dat is geen versiering. Het is het getal waarmee het apparaat bepaalt hoe snel het om een schoonmaakbeurt vraagt, en een verkeerde stand is het verschil tussen een boiler die het jaren volhoudt en een die zich stilletjes volzet met kalk. Het lastige eraan: niemand is het eens over hoe dat getal moet heten.

Wat hardheid eigenlijk telt

Hardheid is geen kwaliteitsoordeel. Het is een hoeveelheid: hoeveel calcium en magnesium het water meedraagt, onderweg opgepikt uit gesteente en bodem, lang voordat er een kraan in zicht komt. Brabant Water, leverancier in het zuiden van Nederland, omschrijft het precies zo en zet er de praktische helft naast: die mineralen zijn onschadelijk om te drinken en overal elders een sta-in-de-weg.

De schaal die de meeste mensen als eerste tegenkomen is de Amerikaanse. De USGS-indeling rekent in milligram per liter calciumcarbonaat: zacht van 0 tot 60, matig hard van 61 tot 120, hard van 121 tot 180, zeer hard boven 180. Vier klassen, één eenheid, geen ruimte voor uitleg. Dat laatste houdt bij een grensovergang geen stand.

Zacht in Duitsland, hard in Amerika, hetzelfde glas water

De Duitse wet trekt haar eigen grenzen, en doet dat in een wet over wasmiddelen in plaats van over apparaten. Paragraaf 9 van het Wasch- und Reinigungsmittelgesetz kent er drie: weich onder 1,5 millimol calciumcarbonaat per liter, mittel van 1,5 tot 2,5, hart boven 2,5. Diezelfde paragraaf verplicht elk waterbedrijf om klanten minstens één keer per jaar te vertellen in welke klasse zij zitten, en opnieuw zodra die klasse anders dan tijdelijk verandert.

Reken het dan om. Een mol calciumcarbonaat weegt ongeveer 100 gram, dus 1,5 millimol per liter komt neer op ruwweg 150 milligram. De Duitse wet noemt dat zacht. De USGS-schaal noemt alles vanaf 121 hard en zou hetzelfde glas twee klassen hoger inschalen. Geen van beide zit fout. De ene is geschreven om te bepalen hoeveel wasmiddel erin moet, de andere om te beschrijven wat er met leidingwerk gebeurt.

Wat waterhardheid in een apparaat aanricht

Fabrikanten lopen om de discussie heen en vragen gewoon om een kaal getal. De handleiding van de JURA ENA 5 dekt een bereik van 1 tot 30 op de Duitse schaal en geeft de reden in één zin: de instelling bestaat om kalkaanslag in het apparaat te voorkomen. Niets over smaak, niets over klassen. Een telling, meer niet.

Wat het apparaat ermee doet is boekhouden. Het bouwt in de loop van de tijd afzettingen op, staat er in de handleiding, en vraagt om een beurt zodra dat nodig is, waarbij de mate van verkalking afhangt van de hardheid van het water dat het gevoerd krijgt. Staat het getal te laag terwijl er hard water doorheen gaat, dan komt de melding te laat. Staat het te hoog bij zacht water, dan draait het ontkalken, zo'n 20 minuten van de tijd van het apparaat en een stuk van de jouwe, vaker dan nodig.

Kalkaanslag slaat niet gelijkmatig neer. Het verzamelt zich waar het water het heetst is, dus op het verwarmingselement en het leidingwerk eromheen, en dat is juist het onderdeel dat al het dichtst tegen zijn grens werkt. Een filterapparaat haalt de zettemperatuur al nauwelijks als het brandschoon is.

Nederlandse kranen komen tot 11,2 en houden daar op

De Nederlandse cijfers zijn opvallend makkelijk te vinden. Brabant Water publiceert ze gewoon: het drinkwater dat het levert haalt maximaal 11,2 graden op de Duitse schaal, terwijl de natuurlijke hardheid van het grondwater onder de provincie gemiddeld tussen 4,8 en 16,7 ligt. De afstand tussen die twee getallen is opzet. Het bedrijf onthardt het water op een deel van zijn locaties voordat er iets de fabriek verlaat.

Dat verschil telt voor iedereen die een handleiding van elders volgt. Water dat in de zuivering al onthard is, is niet hetzelfde startpunt als water dat zo uit de krijtlaag komt, en de instelling hoort te volgen wat er bij het huis aankomt, niet wat er in de bodem zit. Denk ook aan wat dat reservoir eigenlijk bevat. Water is naar gewicht het grootste deel van de drank en het is het oplosmiddel dat het werk doet zodra een zetsel binnen zijn extractievenster landt.

Zet hem één keer goed en stop met gokken

Het getal is openbaar en gratis. Brabant Water laat iedereen de hardheid voor de eigen woonplaats opzoeken, en in Duitsland is die publicatie een wettelijke plicht in plaats van een gunst. Er is één alternatief dat het vermelden waard is: JURA stelt dat een apparaat met een CLARIS Smart+ patroon helemaal niet meer ontkalkt hoeft te worden en in plaats daarvan om een nieuw patroon vraagt, op een interval dat nog steeds van het ingevoerde hardheidsgetal afhangt. Een waterfilter haalt de boekhouding er niet uit. Het verplaatst haar.

Zoek dus het getal op dat je eigen waterbedrijf publiceert, tik het één keer in het apparaat, en laat de telling van iets echts uitgaan in plaats van van een fabrieksstand. Let er de volgende keer op dat de melding later komt dan je gewend was.

En wat gaat er in het filter?

Schoon water brengt de apparatuur hooguit tot neutraal. Wat er in het filter gaat bepaalt nog altijd de kop, en een zak die twee maanden open ligt smaakt ook in het zachtste water van het land vermoeid. Santo Café is eerlijke Mexicaanse koffie, 100% arabica en altijd vers gebrand, en dat is de enige variabele die geen hardheidsinstelling kan rechtzetten.